Skraćenice u srpskom jeziku — pravila pisanja
Skraćenice su sveprisutne u pisanom jeziku, ali mnogi ne znaju pravila za njihovo pisanje. Naučite kako pravilno koristiti tačke, velika slova i deklinaciju.
Skraćenice su neizbježan dio pisanog jezika — koristimo ih svakodnevno u mejlovima, porukama, dokumentima i na internetu. Ipak, pravila za njihovo pisanje u srpskom jeziku nisu uvijek intuitivna, pa se greške pojavljuju čak i u zvaničnim tekstovima. Razumijevanje vrsta skraćenica i pravila koja ih prate pomoći će vam da pišete jasnije i profesionalnije.
Vrste skraćenica
Srpski pravopis prepoznaje nekoliko vrsta skraćenica, od kojih svaka ima svoja pravila pisanja.
Opšte skraćenice
Opšte skraćenice nastaju skraćivanjem pojedinačnih riječi. Pišu se malim slovima i obavezno sa tačkom na kraju:
- itd. — i tako dalje
- npr. — na primjer
- dr. — doktor (ali i: i drugo/i drugi)
- g. — gospodin
- gđa. — gospođa
- gđica. — gospođica
- tj. — to jest
- sl. — slično
- str. — strana/stranica
- br. — broj
- sv. — sveti/svezak
- prof. — profesor
- mr. — magistar
- ing. — inženjer
Važno pravilo: kada se opšta skraćenica nađe na kraju rečenice, ne dodaje se druga tačka. Dakle: "Kupili smo voće, povrće, mlijeko itd." — sa samo jednom tačkom.
Akronimi
Akronimi su skraćenice koje se čitaju kao riječ, a nastaju od početnih slova ili slogova. Pišu se velikim slovima bez tačaka:
- NATO — North Atlantic Treaty Organization
- UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
- UNICEF — United Nations International Children's Emergency Fund
- FIFA — Fédération Internationale de Football Association
- AIDS — Acquired Immunodeficiency Syndrome
Akronimi koji su potpuno usvojeni u srpski jezik ponekad se pišu samo sa početnim velikim slovom, naročito ako se dekliniraju: Nato, Unicef, Fifa.
Inicijalizmi
Inicijalizmi se razlikuju od akronima po tome što se čitaju slovo po slovo. Pišu se velikim slovima bez tačaka:
- SAD — Sjedinjene Američke Države
- EU — Evropska unija
- UN — Ujedinjene nacije
- SPC — Srpska pravoslavna crkva
- RTS — Radio-televizija Srbije
- MUP — Ministarstvo unutrašnjih poslova
- PDF — Portable Document Format
- SMS — Short Message Service
U starijim tekstovima srećemo oblik sa tačkama (S.A.D., U.N.), ali savremeni pravopis propisuje pisanje bez tačaka.
Skraćenice mjernih jedinica
Mjerne jedinice imaju posebna pravila — pišu se malim slovima, bez tačke i odvojeno od broja razmakom:
- km — kilometar (ne: km., Km)
- kg — kilogram
- cm — centimetar
- m — metar
- l — litar
- g — gram
- t — tona
- h — sat (od lat. hora)
- min — minut
- s — sekunda
Izuzetak: oznake koje dolaze od vlastitih imena pišu se velikim slovom: W (vat, po Jamesu Wattu), A (amper), V (volt).
Pravila za tačku
Opšte pravilo je sljedeće:
- Sa tačkom: opšte skraćenice (itd., npr., dr.)
- Bez tačke: akronimi (NATO), inicijalizmi (SAD), mjerne jedinice (km), hemijski elementi (Fe, O)
Posebna situacija nastaje kod rednih brojeva. U srpskom jeziku, redni broj zapisan cifrom zahtijeva tačku: 1. (prvi), 15. (petnaesti), 21. (dvadeset prvi). Ovo važi i za datume: 15. mart 2025. godine.
Deklinacija skraćenica
Akronimi i inicijalizmi se u srpskom jeziku dekliniraju, i tu nastaju česte greške. Pravilo glasi: padežni nastavak se dodaje nakon crtice:
- NATO — NATO-a (genitiv), NATO-u (dativ), NATO-om (instrumental)
- SAD — SAD-a, SAD-u, SAD-om
- EU — EU-a, EU-u, EU-om
- PDF — PDF-a, PDF-u, PDF-om
Primjeri u rečenici: "Postao je član NATO-a." "Putovao je u SAD." "Dokument je u PDF-u."
Kada se skraćenica deklinira, rod se određuje prema glavnoj imenici u punom nazivu: NATO je muški rod (pakt/savez), EU je ženski rod (unija), UN su ženski rod množine (nacije).
Pisanje višečlanih skraćenica
Kod skraćenica koje se sastoje od više riječi, svaka skraćena riječ dobija tačku: i sl. (i slično), i dr. (i drugo), na pr. ili npr. (na primjer).
Kada se skraćuju višečlani nazivi, postoje dvije konvencije: pisanje sa tačkama i razmacima (n. e. — nove ere) ili pisanje bez razmaka (n.e.). Savremeni pravopis dozvoljava oba oblika. Više o pravilima interpunkcije možete pročitati u članku o interpunkciji u srpskom jeziku.
Najčešće greške
Evo grešaka koje se najčešće pojavljuju u praksi:
- Tačka kod akronima: "N.A.T.O." — pravilno: NATO
- Mjerna jedinica sa tačkom: "50 km." — pravilno: 50 km
- Mjerna jedinica velikim slovom: "50 Km" — pravilno: 50 km
- Deklinacija bez crtice: "NATOa", "SADa" — pravilno: NATO-a, SAD-a
- Razmak prije mjerne jedinice: "50km" — pravilno: 50 km
- Dvostruka tačka na kraju rečenice: "Kupili smo mlijeko, hljeb itd.." — pravilno: itd.
- Skraćenica "t.zv.": pravilno je tzv. (takozvani)
Skraćenice u digitalnoj komunikaciji
U neformalnoj digitalnoj komunikaciji nastaju nove skraćenice koje ne prate klasična pravila: btw (by the way), asap (as soon as possible), ali i domaće: msm (mislim), nmg (ne mogu), nzm (ne znam).
Ove skraćenice su prihvatljive u neformalnim porukama, ali ih nikako ne treba koristiti u zvaničnim dokumentima, akademskim radovima ili poslovnoj korespondenciji.
Pravilna upotreba skraćenica je znak jezičke pismenosti i profesionalizma. Bez obzira na to da li pišete ćirilicom ili latinicom, pravila ostaju ista — jedina razlika je pismo kojim skraćenice zapisujete.